De cultuurkennis van de vertaler

De cultuurkennis van de vertaler

Nous1

Een aantal maanden geleden volgde ik een workshop Vertalen van een collega, en daar kwam de stelling voorbij dat je vaak en veel moet worden blootgesteld aan de cultuur van de doeltaal, de taal waarin je vertaalt. Daar kon ik het alleen maar roerend mee eens zijn. Tijdens mijn opleiding werd daar best veel aandacht aan besteed, ik herinner me nog goed een situatie waarbij in het Engels (US) werd gezegd “He was invited for dinner at Gracie Mansion”, en de vertaler had ervan gemaakt “Hij was uitgenodigd voor het avondmaal bij Gracie op haar landgoed”. Waarna onze leraar ons vertelde dat dit een Amerikaanse uitdrukking was. Gracie Mansion was de ambtswoning van de burgemeester van New York en de vertaling had moeten luiden “Hij is uitgenodigd voor het diner bij de burgemeester” (oid). De les die we hieruit leerden, was dat we veel moesten weten (kennis die overigens ook enorm goed van pas komt bij het spelen van Trivial Pursuit…echt, je wil mij in je team hoor!)

In bijna elke vertaling is het nodig dat de vertaler een uitspraak aanpast aan de cultuur waarin de vertaling wordt gebruikt. Het volgende voorbeeld kwam gisteravond voorbij, tijdens een uitzending van CSI New York.

Dr Bibber

De dialoog ging in het Engels als volgt:
“You know what my favourite game was as a kid?”
“Chess?”
“Operation…”

Dat ‘Chess’ (schaken) met ‘Bowlen’ wordt vertaald, laten we even rusten, dat is een keuze van de vertaler, waarmee hij/zij wil aangeven dat de persoon tegen wie het werd gezegd, een beetje een saaie vent was als kind.

Het gaat me hier om ‘Operation’. Dat wordt vertaald met ‘Chirurgje’. In principe zou dat best logisch zijn, de scene speelt zich af in een mortuarium, en de persoon in kwestie wil net een kogel Dr bibber operationverwijderen. Maar toch klopt de tekst niet. Want ‘Operation’ is niets meer of minder dan de Amerikaanse versie van het welbekende spel ‘Dr Bibber’.

Dit is dus een cultuurverschijnsel dat mogelijk niet bekend was bij de vertaler. Dat gebeurt wel vaker bij ondertiteling, een tak van vertalen die wordt onderschat, zowel door de kijker als door de omroepen die de ondertitelaars inhuren. Het is een tak van de vertaalwereld waar enorm op wordt bezuinigd, de tarieven zijn er meestal veel lager van die van de gewone zakelijke vertaling, maar de druk is hoog: er is meestal weinig tijd om een goede vertaling te leveren, en half Nederland zit te loeren of ze een foutje kunnen ontdekken.

De ondertitelaar moet niet alleen goed op de hoogte zijn van de cultuur van de doeltaal, maar ook van de brontaal, het land waaruit de tekst afkomstig is. Het volgende geval is daar een goed voorbeeld van.twelfth grade

In deze scene (Law and Order) wordt een vader verhoord over zijn zoon, en vader zegt dat hij schizofrenie heeft, en daarna zegt hij “He got diagnosed in the twelfth grade”. De vertaler maakte ervan “Hij zat al in het twaalfde stadium”. Maar wat de vader zegt, is “Hij kreeg zijn diagnose (in het laatste jaar) op de middelbare school”. Dat houdt in dat je als vertaler moet weten dat in Amerika het schoolsysteem is ingedeeld in  ‘grades’. Er zijn namelijk helemaal geen twaalf stadia van schizofrenie.

Wat ik eigenlijk wil zeggen met dit blogje is dat je als vertaler, vooral als ondertitelaar, goed de vinger aan de pols van de bron- en doelcultuur moet hebben. De vertaler moet zorgen dat hij/zij veel informatie binnen krijgt, via tv, boeken, radio, Internet, tijd doorbrengen in het land waar de taal wordt gebruikt. Het vak van vertaler houdt niet op bij een diepgaande kennis van een taal…daar begint het pas!